خانه / مقاله ها / مديريت جامع قنات با توجه به جايگاه و اهميت آن

مديريت جامع قنات با توجه به جايگاه و اهميت آن

ghanatمقدمه
آب و خاک از جمله مهمترین نعمات الهی هستند که در ایجاد و یا محو تمدنهای مختلف از دیر باز نقش اساسی داشته اند و امروزه نیز از مهمترین عوامل موثر رشد و شکوفایی اقتصادی بشمار می آیند. بهره برداری از این منابع در طول تاریخ به روشها و شیوه های گوناگونی انجام می شده است، با این حال دانسته ها و دانش بومی و نیز شرایط خاص هر منطقه، همواره بر شیوه بهره برداری از این منابع تاثیرگذار بوده است. از اين رو، بررسی و شناخت شیوه های سنتی بهره برداری و حفاظت از منابع آب و خاک و استفاده از تجربیات و دانش بومی در طراحی مناسب و مطلوب فعالیت های نوین حفاظت منابع آب و خاک نیز موثر خواهد بود.در شرايط كنوني كه شاهد آثار سوء پديده تغيير آب و هوا در جهان هستيم؛ لازمست با اتخاذ تدابير مناسب درجهت سازگاري با آن اقدام كنيم. ايران نيز از جمله كشورهايي است كه از ‌آثار اين پديده مصون نبوده و علاوه بر آثار تغييرات اقليمي در بخش منابع طبيعي و كشاورزي، از نظر جغرافيايي نيز درمنطقه خشك واقع شده است و با توجه به ميزان متوسط بارندگي ۲۵۰ ميليمتر و تبخير ۷۵ درصدي و محدوديت هاي زماني و مكاني بارش، يكي از دغدغه هاي برنامه ريزان و بهره برداران منابع آب، مقوله مديريت بهينه منابع آب مي باشد. بدليل محدوديت منابع آبي، توسعه فناوري هاي بومي در زمينه استحصال، استخراج، ذخيره سازي و بهره برداري بهينه از نزولات جوي و منابع آب زير سطحي و زيرزميني جايگاه ويژه اي دارد
يكي از شيوه هاي بهره برداري آبهای زیرزمینی، احداث قنات و حفر چاه مي باشد. [۲]. قدمت قنات در ایران به حدود سه هزار سال می رسد و پس از فراز و نشیب هایی که پشت سر گذاشته ، اکنون بیش از ۳۴ هزار رشته قنات در كشور ما وجود دارد که از مجموع قنوات موجود در دیگر نقاط دنیا بیشتر است . متوسط میزان آبدهی قنوات موجود در کشور ۲/۸ میلیارد متر مکعب می باشد كه ۱۳درصد مجموع برداشت از آبهای زیر زمینی را تشکیل می دهد[۳].
كمبود آب در مناطق شرقي ايران و استفاده از قنات موجب حداكثر بهره برداري از آب و نظام توليد زراعي سنتي جمعي شده است. همين عامل باعث گرديده كه فرهنگ آبياري در مناطق شرقي غني تر از مناطق غرب بوده و بازده محصولات سنتي در مناطق شرقي به خاطر تكنيكي كه ساكنين اين نواحي در زراعت بكار مي برند به مراتب از مناطق غربي بيشتر شود[۴]. پراکنش جمعیت مولد بخش کشاورزی در این مناطق و وابستگی شدید و حیاتی آنها به قنات بعنوان منبع اصلی و عمدتا تنها منبع اصلی تامین آب ضرورت مدیریت جامع و سیستماتیک این رکن حیاتی را روشن می نماید. از آنجا که قنات بعنوان یک بخش از چرخه سیستماتیک هیدرولوژی و طبیعی آب است حفظ ، پایداری و بهره وری مناسب از آن مستلزم رعایت مدیریت جامع در تمام مراحل تغذیه، مرمت و بهسازی و بهره برداری از نفوذ و جریان آب در بالادست، مسیر و بعد از خروجی آن می باشد. لذا مدیریت جامع قنات را برمبنای همین چرخه بایستی مدنظر قرارداد.
نظر به اهميت و جايگاه بالاي دانش بومي ساكنين مناطق خشك در بهره برداري ازمنابع آب زيرزميني وبالاخص قنوات، دراين مقاله ضمن معرفي آن، به دنبال تاكيد بر حفظ و احيا اين دانش سنتي بهره برداران هستيم. از سوي ديگر با عنايت به وجود تنگناها و مشكلات خاص استفاده از روش هاي سنتي، تكنيك هاي مدرن، جديد و مكانيزه بهره برداري از منابع آب زيرزميني بويژه قنوات مورد نظر قرار خواهد گرفت.

روش تحقيق
اطلاعات اين مقاله بر اساس تحقيقات و مطالعات كتابخانه اي صورت گرفته توسط كارشناسان فني و اجرايي و اساتيد دانشگاه وبا عنايت به منابع علمي موجود و مقالات و تحقيقات صورت گرفته توسط ساير متخصصين جمع آوری شده و همچنين از سايت هاي علمي اينترنتي متعددي نيز در اين زمينه استفاده شده است. پس از جمع آوری اطلاعات و طبقه بندی آنها و تلفیق تجربیات اجرایی، در نهایت بر پایه هدف تحقیق مورد تحلیل و ارائه گردیده است.

مزایاي استحصال آب از طریق قنوات
۱-باتوجه به سابقه حفر قنات وسرمایه گذاری صورت گرفته، درحال حاضر تنها مساله نگهداری ومرمت مطرح است و در صورت بکارگیری شیوه های مناسب بهره برداری ونگه داری عمر قنوات نسبت به سایر تاسیسات آبی بیش تر است.
۲-استخراج آب قنوات توسط نیروی ثقل وبدون نياز انرژی و وسائل مکانیکی بوده و با مقوله دانش بومي و محلی مطابقت دارد.
۳-استحصال آب براساس توازن طبیعی لایه های آبدار ومتناسب با بیلان آبی منطقه می باشد. از اينرو مانع افت سطحی ایستابی آبخوان ها منطقه می شود.
۴-قنات درتقویت و تثبیت روحیه همکاری ومشارکت مردم روستایی نقش بسیار موثري دارد.
۵-بدليل شيرين بودن آب اكثر قنوات، در آبشوئی خاک های شورپایین دست نقش موثری ایفا می کنند.
۶-استفاده از ابزار آلات ساده و نیروی کارگری محلي، امکان نگهداری آن به شيوه بومی را ممكن نموده است.
۷-منجر به اشتغالزایی، رونق اقتصادی، اثرات فرهنگی و ايجاد انگيزه تعاون در بین بهره برداران و در نتيجه توسعه پایدار روستايي مي شود. [۱۳].

معایب قنات
۱-در زمینهای هموار و فاقد شيب کافي و زمینهای خیلی سست و ماسه‌ای امکان حفر قنات وجود ندارد.
۲-آب قنات، بطور دائم جریان دارد و قابل کنترل نیست. بنابراين بطور مستمر سبب تخلیه آب زیرزمینی می‌شود.
۳- قنات نسبت به تغییرات سطح آب زیر زمینی حساسیت بالايي دارد. در فصول گرم که گیاه به آب بیشتری نیاز دارد دبي آب قنات كاهش ميابد.
۴-ميزان خسارت ناشي از وقوع سیل و زلزله در قنوات گاها به گونه اي است که احیا مجدد ممکن نمی‌باشد و از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست[۱۴].

ضرورت توجه به برنامه هاي اجرايي…….

 

دریافت متن کامل مقاله

پیشنهاد مطالعه

مدیریت پایدار منابع طبیعی مبتنی بر مشارکت جوامع محلی

مدیریت پایدار منابع طبیعی مبتنی بر مشارکت جوامع محلی(تجربه موفق پروژه بین المللی – RFLDL …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *