مديريت جامع قنات با توجه به جايگاه و اهميت آن

ghanatمقدمه
آب و خاک از جمله مهمترین نعمات الهی هستند که در ایجاد و یا محو تمدنهای مختلف از دیر باز نقش اساسی داشته اند و امروزه نیز از مهمترین عوامل موثر رشد و شکوفایی اقتصادی بشمار می آیند. بهره برداری از این منابع در طول تاریخ به روشها و شیوه های گوناگونی انجام می شده است، با این حال دانسته ها و دانش بومی و نیز شرایط خاص هر منطقه، همواره بر شیوه بهره برداری از این منابع تاثیرگذار بوده است. از اين رو، بررسی و شناخت شیوه های سنتی بهره برداری و حفاظت از منابع آب و خاک و استفاده از تجربیات و دانش بومی در طراحی مناسب و مطلوب فعالیت های نوین حفاظت منابع آب و خاک نیز موثر خواهد بود.در شرايط كنوني كه شاهد آثار سوء پديده تغيير آب و هوا در جهان هستيم؛ لازمست با اتخاذ تدابير مناسب درجهت سازگاري با آن اقدام كنيم. ايران نيز از جمله كشورهايي است كه از ‌آثار اين پديده مصون نبوده و علاوه بر آثار تغييرات اقليمي در بخش منابع طبيعي و كشاورزي، از نظر جغرافيايي نيز درمنطقه خشك واقع شده است و با توجه به ميزان متوسط بارندگي ۲۵۰ ميليمتر و تبخير ۷۵ درصدي و محدوديت هاي زماني و مكاني بارش، يكي از دغدغه هاي برنامه ريزان و بهره برداران منابع آب، مقوله مديريت بهينه منابع آب مي باشد. بدليل محدوديت منابع آبي، توسعه فناوري هاي بومي در زمينه استحصال، استخراج، ذخيره سازي و بهره برداري بهينه از نزولات جوي و منابع آب زير سطحي و زيرزميني جايگاه ويژه اي دارد
يكي از شيوه هاي بهره برداري آبهای زیرزمینی، احداث قنات و حفر چاه مي باشد. [۲]. قدمت قنات در ایران به حدود سه هزار سال می رسد و پس از فراز و نشیب هایی که پشت سر گذاشته ، اکنون بیش از ۳۴ هزار رشته قنات در كشور ما وجود دارد که از مجموع قنوات موجود در دیگر نقاط دنیا بیشتر است . متوسط میزان آبدهی قنوات موجود در کشور ۲/۸ میلیارد متر مکعب می باشد كه ۱۳درصد مجموع برداشت از آبهای زیر زمینی را تشکیل می دهد[۳].
كمبود آب در مناطق شرقي ايران و استفاده از قنات موجب حداكثر بهره برداري از آب و نظام توليد زراعي سنتي جمعي شده است. همين عامل باعث گرديده كه فرهنگ آبياري در مناطق شرقي غني تر از مناطق غرب بوده و بازده محصولات سنتي در مناطق شرقي به خاطر تكنيكي كه ساكنين اين نواحي در زراعت بكار مي برند به مراتب از مناطق غربي بيشتر شود[۴]. پراکنش جمعیت مولد بخش کشاورزی در این مناطق و وابستگی شدید و حیاتی آنها به قنات بعنوان منبع اصلی و عمدتا تنها منبع اصلی تامین آب ضرورت مدیریت جامع و سیستماتیک این رکن حیاتی را روشن می نماید. از آنجا که قنات بعنوان یک بخش از چرخه سیستماتیک هیدرولوژی و طبیعی آب است حفظ ، پایداری و بهره وری مناسب از آن مستلزم رعایت مدیریت جامع در تمام مراحل تغذیه، مرمت و بهسازی و بهره برداری از نفوذ و جریان آب در بالادست، مسیر و بعد از خروجی آن می باشد. لذا مدیریت جامع قنات را برمبنای همین چرخه بایستی مدنظر قرارداد.
نظر به اهميت و جايگاه بالاي دانش بومي ساكنين مناطق خشك در بهره برداري ازمنابع آب زيرزميني وبالاخص قنوات، دراين مقاله ضمن معرفي آن، به دنبال تاكيد بر حفظ و احيا اين دانش سنتي بهره برداران هستيم. از سوي ديگر با عنايت به وجود تنگناها و مشكلات خاص استفاده از روش هاي سنتي، تكنيك هاي مدرن، جديد و مكانيزه بهره برداري از منابع آب زيرزميني بويژه قنوات مورد نظر قرار خواهد گرفت.

روش تحقيق
اطلاعات اين مقاله بر اساس تحقيقات و مطالعات كتابخانه اي صورت گرفته توسط كارشناسان فني و اجرايي و اساتيد دانشگاه وبا عنايت به منابع علمي موجود و مقالات و تحقيقات صورت گرفته توسط ساير متخصصين جمع آوری شده و همچنين از سايت هاي علمي اينترنتي متعددي نيز در اين زمينه استفاده شده است. پس از جمع آوری اطلاعات و طبقه بندی آنها و تلفیق تجربیات اجرایی، در نهایت بر پایه هدف تحقیق مورد تحلیل و ارائه گردیده است.

مزایاي استحصال آب از طریق قنوات
۱-باتوجه به سابقه حفر قنات وسرمایه گذاری صورت گرفته، درحال حاضر تنها مساله نگهداری ومرمت مطرح است و در صورت بکارگیری شیوه های مناسب بهره برداری ونگه داری عمر قنوات نسبت به سایر تاسیسات آبی بیش تر است.
۲-استخراج آب قنوات توسط نیروی ثقل وبدون نياز انرژی و وسائل مکانیکی بوده و با مقوله دانش بومي و محلی مطابقت دارد.
۳-استحصال آب براساس توازن طبیعی لایه های آبدار ومتناسب با بیلان آبی منطقه می باشد. از اينرو مانع افت سطحی ایستابی آبخوان ها منطقه می شود.
۴-قنات درتقویت و تثبیت روحیه همکاری ومشارکت مردم روستایی نقش بسیار موثري دارد.
۵-بدليل شيرين بودن آب اكثر قنوات، در آبشوئی خاک های شورپایین دست نقش موثری ایفا می کنند.
۶-استفاده از ابزار آلات ساده و نیروی کارگری محلي، امکان نگهداری آن به شيوه بومی را ممكن نموده است.
۷-منجر به اشتغالزایی، رونق اقتصادی، اثرات فرهنگی و ايجاد انگيزه تعاون در بین بهره برداران و در نتيجه توسعه پایدار روستايي مي شود. [۱۳].

معایب قنات
۱-در زمینهای هموار و فاقد شيب کافي و زمینهای خیلی سست و ماسه‌ای امکان حفر قنات وجود ندارد.
۲-آب قنات، بطور دائم جریان دارد و قابل کنترل نیست. بنابراين بطور مستمر سبب تخلیه آب زیرزمینی می‌شود.
۳- قنات نسبت به تغییرات سطح آب زیر زمینی حساسیت بالايي دارد. در فصول گرم که گیاه به آب بیشتری نیاز دارد دبي آب قنات كاهش ميابد.
۴-ميزان خسارت ناشي از وقوع سیل و زلزله در قنوات گاها به گونه اي است که احیا مجدد ممکن نمی‌باشد و از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست[۱۴].

ضرورت توجه به برنامه هاي اجرايي…….

 

دریافت متن کامل مقاله

شاید این موارد نیز مورد علاقه شما باشد

Leave A Reply

Your email address will not be published.

For security, use of Google's reCAPTCHA service is required which is subject to the Google Privacy Policy and Terms of Use.

I agree to these terms.