خانه / مقاله ها / مدیریت پایدار منابع طبیعی مبتنی بر مشارکت جوامع محلی

مدیریت پایدار منابع طبیعی مبتنی بر مشارکت جوامع محلی

مدیریت پایدار منابع طبیعی مبتنی بر مشارکت جوامع محلی
(تجربه موفق پروژه بین المللی – RFLDL خراسان جنوبی، سرایان)

محسن یوسفی و نیلوفر بهبهانی *
*به ترتیب مدیر اجرایی و کارشناس پروژه RFLDL خراسان جنوبی

مشارکت مردمی در منابع طبیعیچکیده :
علي رغم اقدامات كارگزاريهاي مختلف بخش دولتي، تخريب منابع طبيعي همچنان ادامه دارد. ماهیت چند بعدي توسعه پایدار سبب توجه بیشتر به استفاده از سرمایه هاي اجتماعی شده است که به این منظور برنامه هایی طراحی و اجرا می شود. در سالهاي اخیر و در حال حاضر تلاش هاي قابل توجهی در زمینه ارتقاي سرمایه هاي اجتماعی در فرایند حفاظت از محیط زیست انجام شده و یا در حال انجام است که با توجه به گسترش ابعاد مسائل محیط زیستی و همچنین اهمیت یافتن استفاده از تکنولوژي ها و روشهاي سازگار با حفاظت محیط زیست توسعه تلاشها در زمینه جلب مشارکت مردمی ضرورتی اجتناب ناپذیر است. در این راستا استفاده از توانایی سرمایه هاي اجتماعی در عرصه هاي زیست محیطی می تواند جهش قابل ملاحظه اي در حفاظت از محیط زیست کشور را فراهم کند. حفاظت منابع طبيعي نياز به مديريتي با همكاري جوامع محلي دارد.
در اين مقاله نقش جوامع محلي در مدیریت پایدار منابع طبيعي تشریح شده است. مديريت مبتني بر جوامع محلي رهيافتي چند بخشی برای مديريت منابع طبيعي است كه ذينفعان مختلف با نقشهاي متفاوت براي دستيابي به هدف نهايي كه حفاظت و بهره برداري پايدار از منابع طبيعي است، در آن نقش دارند. اين نوشتار نشان مي دهد كه شيوه مديريت مبتني بر جامعه محلي ابزاري مناسب براي پايداري منابع طبيعي است.

کلمات کلیدی: مدیریت پایدار، منابع طبیعی، جوامع محلی

اهمیت حفاظت از منابع طبیعی :
منابع طبيعي يكي از ثروتهاي حائز اهميت براي نسلهاي كنوني و آينده است كه نقش بسيار مهمی در تعادل بوم شناختي، درآمدزايي و توسعه روستايي دارد. امروزه به دلايل مختلف از جمله خشکسالی های پی در پی، مشکل فرسایش بادی و شوری خاک، تخریب اراضی در اثر استفاده بي رويه از عرصه هاي طبيعي و بهره برداری های نامناسب، سرعت تخريب و بهره برداري بسيار بيشتر از روند تجديد و احیاء اين منابع مي باشد و همين مسئله باعث نابودي سطوح گسترده اي از منابع و شكنندگي عرصه هاي وسيع تر محيط زيست شده است. از این رو حفاظت و بهره برداری پایدار از این منابع ارزشمند از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

نقش مشارکت جوامع محلی در مدیریت پایدار منابع طبیعی:
با توجه به اهمیت حفاظت از منابع طبیعی تدوين راهبردهاي حفاظت و بهره برداري پايدار از اين منابع به عنوان ضرورتي بنيادي بيش از پيش احساس مي گردد. در چنين وضعيتي نقش اصلي با روستاييان است كه ذینفعان اصلي این منابع در جوامع محلي محسوب مي شوند. مشاركت مردم در هر پروژه اي ضامن اجرا و پايداري آن پروژه است و اين مسئله در حفاظت از منابع طبيعي از اهميت بيشتري برخوردار مي باشد، زيرا مسائل مربوط به محيط زيست و منابع طبيعي با زندگي جوامع محلي آميخته است و توفيق هر نوع برنامه اي نيازمند مشاركت اين جوامع خواهد بود . بنابراين نقش مردم در تصميم گيري، برنامه ريزي، اجرا، نظارت و ارزشيابي هر برنامه حفاظتي اهميت حياتي دارد . از اين رو نظام مديريتي مناسب براي حفاظت از اين عرصه ها، بايستي بر مبناي مديريت مبتني بر مشاركت جوامع محلي بنا نهاده شود. به بیانی دیگر راهبرد اصلي عملي كردن توسعه پايدار در بخش روستايي تاكيد بر عواملي داشته كه بيشتر جنبه مشاركتي با جوامع محلي دارند.

موانع مشارکت جوامع محلی:
یکی از مهمترین عوامل رشد و توسعه اجتماعی – اقتصادي یک جامعه به ویژه در جوامع روستایی نقش و حضور فعالانه مردم در کارها و فعالیت هاي مربوط به روستاي خود است. بدون همیاري و مشارکت مردم توسعه مفهومی نخواهد داشت، چرا که هر گامی که در راه رشد و توسعه برداشته می شود، باید با همراهی مردم انجام گیرد. از مهمترین موانع مشارکت جوامع محلی در اجرای فعالیت های توسعه روستایی می توان به موارد ذیل اشاره نمود:
 عدم اعتماد متقابل بین مردم و مسوولین
 عدم توجه به نیازهای اقتصادی مردم و منبع تامین آن
 پایین بودن آموزش ها به مسوولین و مردم در خصوص مشارکت
 فقدان تعریف مشخص از مشارکت در بین مردم
 عدم آشنایی دولتمردان با نحوه مشارکت مردم در امور زیربنایی

پروژه احیای اراضی جنگلی و تخریب یافته (RFLDL) :
پروژه احیای اراضی جنگلی و تخریب یافته با تاکید ویژه بر اراضی تحت تاثیر فرسایش بادی و خاکهای شور (RFLDL) اقدامی مشترک بین سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور (FRWO) بعنوان نماینده دولت جمهوری اسلامی ایران، تسهیلات جهانی زیست محیطی (GEF) و سازمان خوارو بار و کشاورزی ملل متحد (FAO) می باشد، که از کوشش های دولت جمهوری اسلامی ایران در توسعه و اجرای رویکردهای توسعه پایدار محیط زیست مناطق خشک و نیمه خشک کشور از طریق اجرای طرح های مدیریت پایدار یکپارچه و مشارکتی سرزمین و جنگل (SLFM) حمایت می کند. مدت اجرای این پروژه ۵ سال (۱۳۹۵-۱۳۹۰) خواهد بود که در دو پایلوت سرایان و ریگان به ترتیب در استان های خراسان جنوبی و کرمان به مساحت کل ۴۶۲۰۶۸ هکتار در حال اجرا است، که مساحت پایلوت سرایان، خراسان جنوبی ۱۶۳۵۶۸ هکتار می باشد. این پروژه مردم را در محور اجرای برنامه های خود قرار می دهد و خدمات حاصل از اکوسیستم را به عنوان یک مسئله کلیدی در بهبود وضعیت معیشت مردم مد نظر قرار می دهد. پروژه RFLDL با هدف احیاء تنوع زیستی و افزایش ظرفیت اراضي و چشم انداز های جنگلی تخریب یافته به منظور بهره برداری از خدمات و محصولات ضروری بدست آمده از اکوسیستم در جهت دستیابی به معيشت پايدار، امنيت غذايي و مقابله با بیابان زایی از طريق ترويج اقدامات یکپارچه مشاركتي مديريت پايدار زمين و جنگل در سطح حوزه آبخيز در دو استان هدف پروژه و همچنین افزایش ظرفيت محلي و ملي به منظور حمايت از اجراي گسترده اينگونه اقدامات در سایر مناطق خشك و نيمه‌خشك ايران طراحی شده است. به بیانی دیگر تعمیم اقدامات یکپارچه مشاركتي مديريت پايدار زمين و جنگل در سطح حوزه های آبخیز به منظور بهبود معیشت و امنیت غذایی مردم محلی و مقابله با بیابان زایی از اهداف این پروژه می باشد.

مکانیسم توسعه مدل مديريت مشاركتي منابع طبیعی در پروژه RFLDL :
در عصر کنونی مشارکت جمعی و دخالت همه اقشار ذینفع در تصمیم گیری های اصلی پذیرفته شده است. لذا به منظور ایجاد انگیزه جهت بهره برداری از منابع محلی با اصول فنی و علمی، بهره گیری از مشارکت فعال جوامع محلی از طریق سازماندهی و بسیج آنها و همچنین ارتقای آگاهی، توانمندسازی و استفاده از پتانسیل های آنها به منظور مدیریت پایدار منابع محلی خودشان امری ضروری است. يك دليل اساسي براي تخریب جنگل‌ها و مراتع، كاهش تنوع زيستي و افزايش تخريب سرزمين، فقدان رويكردهاي مشاركتي و همكاري بين بهره برداران از منابع محلي و بخش‌ها، ادارات و وزارتخانه‌هاي مختلف درگير در مديريت زمين و جنگل در نتيجه عدم توجه به نيازهاي اقتصادي- اجتماعي در برنامه‌ريزي ها و تصمیم گیری ها و همپوشاني بين اهداف و فعاليت‌هاي ادارات و وزارتخانه‌هاي مختلف می باشد كه در نهايت منجر به خسارات جبران ناپذيري مي‌گردد. به علت دنبال کردن رویکردهای بالا به پایین و عدم هماهنگی بين دانش بومي و علمي جهت توسعه مدل‌هاي موفق و پايدار مديريت منابع طبيعي در سطح محلي، پایداری اکثر اقدامات انجام شده در راستای توسعه مشاهده نمی شود.
یکی از اهداف پروژه RFLDL نهادینه نمودن مفهوم مدیریت مشارکتی در بین جوامع محلی و توسعه مدل مديريت مشاركتي منابع طبیعی در مناطق خشك و نيمه خشك است. البته توسعه این مدل با تغییر جهت رویکردهای مشارکتی یعنی تصمیم گیری، برنامه ریزی و اجرا از پایین به بالا با هدف از میان برداشتن موانع کلیدی پیش روی مدیریت پایدار سرزمین و جنگل و افزایش ظرفیت اراضی و چشم اندازهای جنگلی تخریب یافته به منظور ایجاد معیشت پایدار، امنیت غذایی و مقابله با بیابانزایی. مهمترين اصل در فعاليتهاي مشاركت مردمي، ظرفيت سازي و بسيج جوامع محلي از طريق ساختارسازي اجتماعي و ايجاد تشكلهاي مردمي و مورد پذيرش جوامع روستايي مي باشد. در اين راستا يكي از روشهايي كه به عنوان تجربه اي موفق در كشورهاي درحال توسعه و همچنين در اين پروژه بكار گرفته شده است، تشكيل کمیته های مدیریت منابع و توسعه روستایی و صندوق های توسعه پایدار جوامع محلی مي باشد. کمیته های روستایی اصليترين و مردمي ترين نهادهاي مشاركتي در جوامع روستايي بوده كه در صورت موفقيت و ثبات مي توانند به عنوان پشتوانه اي محكم، ضامن پايداري و موفقيت اهداف مورد نظر در طرحهاي مشاركت مردمي باشند. مكانيسم تشكيل این تشکل ها از طریق برگزاری جلسات مشترک ابتدا با شوراهای اسلامی، دهیار و افراد کلیدی روستاهای هدف و سپس با جوامع محلی به منظور معرفی پروژه، اهداف و رویکردهای اجرایی آن و هم اندیشی درباره چگونگی این تشکل ها و نهایتاً تشکیل کمیته ها و صندوق های روستایی با نظر جوامع محلی بوده است (در هر روستا یک کمیته و یک صندوق).

هدف اصلی تشکیل کمیته های توسعه روستایی، بسیج اجتماعی و سازماندهی مردم برای برنامه ریزی و مدیریت مشارکتی حفظ و احیای اراضی تخریب یافته، محیط زیست و منابع طبیعی، ایجاد معیشت های سازگار با محیط زیست و منابع طبیعی و انجام فعالیت های توسعه ای روستا می باشد. هر کمیته روستایی متشکل از ۱۳ نفر (مرد و زن) است که بعنوان نمایندگان اهالی روستا توسط مردم انتخاب می شوند. همچنین به منظور پیگیری امور اجرایی در هر کمیته ۳ نفر بعنوان هیئت اجرایی (منشی، حسابدار و رئیس کمیته) انتخاب می شوند. اعضای کمیته های توسعه روستایی و هیات های اجرایی این کمیته ها که به صورت داوطلبانه فعالیت می نمایند، به طور منظم حداقل دو بار در ماه نشست هایی را به منظور بحث، تصمیم گیری و برنامه ریزی درباره مشکلات روستا برگزار می کنند.
صندوق های توسعه پایدار جوامع محلی نیز با هدف بسیج و مدیریت منابع مالی قابل دسترس از طریق کمیته های توسعه روستایی برای حفظ و احیای اراضی تخریب یافته، محیط زیست و منابع طبیعی، ایجاد معیشت های سازگار با محیط زیست و منابع طبیعی و انجام فعالیت های توسعه ای روستا در هر یک از روستاهای هدف راه اندازی شده اند. صندوق های توسعه پایدار جوامع محلی متشکل از گروه های ۲۵- ۲۰ نفری می باشند که هر یک از اعضای کمیته توسعه روستا بعنوان سرگروه مسئولیت تشکیل گروه و جمع آوری اعتبارات را بر عهده خواهد داشت. حساب بانکی برای هر یک از صندوق های روستایی به نام کمیته توسعه آن روستا در نزدیکترین بانک افتتاح می شود و توسط هیئت اجرایی کمیته مدیریت می گردد. اعضای صندوق های روستایی نیز نشست ماهانه ای را برای جمع آوری مبالغ پس انداز ماهیانه برگزار می کنند. در این نشست های ماهانه علاوه بر دریافت پس انداز درباره مسائل و مشکلات روستا و راهکارهای آن نیز بحث و تصمیم گیری می شود. منابع مالی این صندوق ها شامل پس انداز مردم، درآمد حاصل از فعالیت ها و خدمات زیست محیطی، جذب اعتبارات دولتی، کمک های اهدایی و وام ها می باشد.

پروژه RFLDL به منظور دستيابي به راهبردهاي مناسب و كارا جهت توانمندسازي و ظرفیت سازی جوامع محلي و افزایش مشارکت مردم در فعالیت های احیایی پس از ساختارسازی های اجتماعی اقدام به برگزاری کارگاه ها و دوره های آموزشی نموده است تا با مشارکت چنین تشکل های مردمی، جوامع محلی بتوانند منابع محلی خودشان را مديريت كرده و همچنين ظرفيت و خودباورى لازم را براي تاثيرگذارى بر سياستهاى اجرايى پروژه بدست آورند و در نهايت عرصه های تخريب يافته توسط خود جوامع احياء گردد.
بدین منظور از ابتدای فاز اجرایی پروژه در مرداد ماه ۱۳۹۰ تاکنون (اردیبهشت ۱۳۹۳) در مجموع ۸ نوع فعالیت احیایی در عرصه های منابع طبیعی، شامل جمع آوری بذر (۱۳۲۰ کیلوگرم)، تولید نهال گلدانی و ریشه ای (۱۱۳۰۰۰ نهال تاغ و آتریپلکس)، نهالکاری و آبیاری (۱۹۹ هکتار با ۱۸ مرحله آبیاری)، آبیاری سنواتی عرصه های نهالکاری شده (۱۹۶ هکتار- ۱۱ مرحله)، حفاظت و قرق (۳۹۸۳ هکتار)، مدیریت هرزآب (احداث ۹۵ هکتار هلالی آبگیر توام با بذرکاری)، بذرکاری (۲۰ هکتار) و فعالیت های آبخیزداری (۲۹۴۷ مترمکعب) با رویکرد مشارکتی و با همکاری کمیته های روستایی و جوامع محلی در استان خراسان جنوبی، شهرستان سرایان، روستاهای بسطاق، دوست آباد، زنگویی و شهر سه قلعه اجرا گردیده است. سرمایه ۴ صندوق توسعه روستایی راه اندازی شده در پایلوت سرایان بالغ بر ۸۸۰۹۵۱۸۰۷ ریال می باشد که از این میزان ۲۵۷۰۲۹۴۷۱ ریال سود حاصل از اجرای مشارکتی فعالیت های احیایی توسط جوامع محلی است. بدین ترتیب ضمن احیای بخشی از مراتع تخریب یافته و بهبود وضعیت زیست محیطی با توجه به راه اندازی صندوق های روستایی گامی نیز در راستای بهبود سرمایه اقتصادی ساکنین این منطقه برداشته شده است که با توجه به آنکه جوامع محلی برای بقاء، بیش از حد از منابع طبیعی استفاده می‌کنند و فشار زیادی بر این منابع وارد می‌آورند، باید گفت ارتقاء وضعیت معیشتی جوامع محلی با تکیه بر پتانسیل‌های موجود در هر منطقه اهمیت خاصی در سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌های محلی،‌ ناحیه‌ای و ملی دارد و این امر جزء اولویت‌های اولیه برای دستیابی به مدیریت پایدار و مشارکتی منابع طبیعی، ‌مقابله با بیابان ‌زایی و احیاء منابع تجدید شونده محسوب می‌شود.

جمع بندی و نتیجه گیری:
تخريب سرزمين، جنگل‌زدايي و كاهش تنوع زيستي در نتيجه عدم وجود اقدامات يكپارچه مشاركتي مديريت پايدار زمين و جنگل از دلايل عمده شروع اين پروژه مي‌باشند و دستیابی به منابع طبیعی و محیط زیستی پایدار تنها از طریق توسعه پایدار و به صورت همه جانبه امکان پذیر خواهد بود. لذا اولین گام برای رسیدن به توسعه پایدار، بسیج جوامع محلی و جلب مشارکت مردمی در کلیه سطوح می باشد. مطمئناً بدون حضور و مشارکت جوامع محلی، کلیه اقدامات انجام شده در زمینه حفظ و احیای منابع طبیعی بی اثر و بی نتیجه خواهد بود چرا که حیات و معیشت ذینفعان اصلی که همانا مردم می باشند وابسته به منابع طبیعی و محیط زیست می باشد.
گام بعدی هماهنگی و همکاری بین مردم و مسوولین بوده و تا زمانی که مسوولین به این باور نرسیده باشند که حضور مردم در کلیه برنامه ریزیهای توسعه روستایی امری اجتناب ناپذیر می باشد ، دستیابی به مدیریت پایدار سرزمین و جنگل و افزایش چشم اندازهای جنگلی امکان پذیر نخواهد بود.
به طور کلی و با توجه به نتایج این تحقیق اگر مردم با برنامه های آموزشی ، اقتصادی و فنی پشتیبانی شوند برای تغییر انگیزه بالایی خواهند داشت و همکاری مردم به صورت پایین به بالا ودر کلیه سطوح از تدوین و برنامه ریزی تا تصمیم گیری و اجرا امری اجتناب ناپذیر بوده و حفظ و احیای منابع طبیعی بدون در نظر گرفتن اصل فوق امکان پذیر نخواهد بود.

پیشنهاد مطالعه

مقايسه اثرات خصوصيات فيزيکي و شيميايي خاک در رويشگاههاي طبيعي و دست کاشت تاغ

مقايسه اثرات خصوصيات فيزيکي و شيميايي خاک در رويشگاههاي طبيعي و دست کاشت تاغ (مطالعه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *