خانه / سیمای منابع طبیعی / سيماي منابع طبيعي و آبخیزداری كشور

سيماي منابع طبيعي و آبخیزداری كشور

حوزه‌هاي آبخيز

حوزه آبخيز عرصه‌اي است كه روان آب ناشي از بارش بر روي آن توسط آبراهه‌ها جمع‌آوري و به يك خروجي نظير رودخانه، آب انباشت، تالاب، در ياچه و دريا هدايت مي‌شود. به عبارتي ديگر حوزه آبخیز تمامی سطحی را در بر می‌گیرد که آب‌های سطحی در آن منطقه به سمت نقطه یا محل مشخصی جریان می‌یابد.
آبخيزداري (Watershed Management)، علم و هنر برنامه‌ريزي مستمر و اجراي اقدامات لازم براي مديريت منابع حوزه‌هاي آبخيز اعم از
طبيعي، كشاورزي، اقتصادي و انساني بدون ايجاد اثرات منفي در منابع آب و خاك مي باشد .به عبارت ديگر آبخيزداري طراحی و مدیریت حوزه به منظور حفاظت و استفاده صحیح و پایدار از منابع طبیعی با توجه ویژه به منابع آب و خاک است.
عرصه حوزه‌هاي آبخيز كشور شامل ۶ ابرحوزه (بر اساس تقسيمات تمآب، وزارت نيرو) برابر با مساحت كل كشور مي‌باشد، كه هر يك از اين حوزه‌ها خود به حوزه‌هاي كوچك و تا چندين رده نيز كوچكتر تقسيم مي‌شوند. اين شش ابر حوزه عبارتند از: ۱- حوزه آبخيز درياي خزر با ۷ حوزه كوچكتر، ۲- حوزه آبخيز خليج فارس و درياي عمان با ۹ حوزه كوچكتر، ۳- حوزه آبخيز درياچه اروميه، ۴حوزه آبخيز فلات مركزي با ۹ حوزه كوچكتر، ۵- حوزه آبخيز مرزي شرق با ۳ حوزه كوچكتر، ۶- حوزه آبخيز قره‌قوم.

بر اساس تقسيمات آبخيزداري، عرصه حوزه‌هاي آبخيزداري حدود ۱۲۵ ميليون هكتار از مساحت كشور را در بر مي‌گيرد. حدود ۳۹ ميليون هكتار باقيمانده از سطح كشور را مناطق بياباني، كويري، باتلاق‌ها، درياچه‌ها، شهرها  و . . . تشكيل داده است.

نواحي رويشي ايران

تفاوت زياد دو عرض جغرافيايي شمال و جنوب كشور و وجود دشت ها، ارتفاعات و اقليم هاي متفاوت سيماي بسيار متنوعي به سرزمين پهناور ايران بخشيده به گونه اي كه نواحي رويشي و گونه هاي گياهي بسيار زيادي در آن مستقر شده اند. ۵ ناحيه رويشي ايران به اختصار در ذيل معرفي شده است.

ناحيه رويشي هيركاني يا خزري

ناحيه رويشي هيركاني همچون نوار سبزي، حاشيه جنوبي درياي خزر و نيمرخ شمالي رشته كوه البرز را مي پوشاند. اين ناحيه رويشي كه از آستارا در استان گیلان تا گليداغي در استان گلستان را در بر مي گيرد حدود ۷۴/۱۳ درصد معادل 1967316 هکتار از جنگلهاي كشور را در بر گرفته است. اين ناحيه رويشي به خاطر حاصلخيزي خاك، تغييرات دما و بارندگيهاي متعدد، گونه هاي گياهي زيادي را در خود جاي داده به نحويكه بيش از ۸۰ گونه درختي پهن برگ، ۴ گونه سوزنی برگ و ۵۰ گونه درختچهاي تاكنون در آن شناسائي شده كه غالباً از تيپهاي راش، ممرز، بلوط، افرا، توسكا و آميخته تشكيل شده است. جنگلهاي اين ناحيه به صورت نسلي دست  نخورده و سالم، كمربندي از درختان خزانكننده دوران سوم زمينشناسي را تشكيل ميدهند. اين جنگلها كه از آن به نامهاي جنگل هاي مرطوب و يا خزري ياد مي شود داراي ارزشهاي زيستمحيطي و اقتصادي بالايي مي  باشد كه در زمره ميراث طبيعي جهاني محسوب مي گردد.

ناحيه رويشي ايران توراني

ناحيه رويشي ايران توراني كه قسمت اعظم فلات مركزي ايران را در برگرفته حدود ۱۶/۲۸ درصد معادل 4032747 هکتار جنگلهاي كشور را در خود جاي داده است. اين ناحيه بر اساس شرايط توپوگرافي و ارتفاع به دو منطقه كوهستاني با آب و هواي سرد و منطقه جلگهاي با آب و هواي بياباني و گرم و خشك تقسيم ميشود. هر چند كه شرايط جوي منطقه موجب پراكندگي و فاصله زياد درختان شده اما بدليل وسعت زياد داراي گونههاي گياهي متنوع ميباشد به نحويكه ۶۹ درصد فلور ايران در اين ناحيه قرار گرفته است.

گونههای اصلی منطقه کوهستانی بنه، بادام و ارس و گونههای اصلی منطقه جلگه‌‌اي گز، تاغ، قیچ و اسکنبیل ميباشد.

ناحيه رويشي ارسباران

 جنگلهاي اين ناحيه كه جزو جنگلهاي نيمه مرطوب كشور هستند، در استان آذربايجانشرقي و شمال غرب استان اردبيل واقع شده و حدود ۴۰/۱ درصد معادل 200000 هکتار جنگلهاي كشور در آن قرار دارد. جنگلهاي ارسباران به خاطر گونههاي گياهي نادر و منحصر به فرد و تنوع زيستي بالا از سال ۱۹۷۶ از سوي يونسكو به عنوان يكي از ذخيرهگاههاي زيستسپهر (بيوسفر) حمايت ميشود. تنوع گونه  هاي گياهي از اختصاصات ويژه اين ناحيه رويشي است؛ آنچنانكه بيش از ۷۷۵ گونه گياهي فقط در منطقه حفاظتشده شناسايي شده كه ۵۵ گونه آن براي اولين بار از ايران گزارش شده است. بسياري از گونههاي جنگلي ناحيه رويشي هيركاني در اين ناحيه وجود دارد. با اين وجود گونههاي اصلي آن ناحيه مانند راش و توسكا در ارسباران رشد نيافته است. اين امر موجب شده تا در تقسيمبنديها اين ناحيه از ناحيه رويشي هيركاني جدا شود. گونه های اصلی ناحیه ارسباران بلوط سیاه، بلوط سفید، ممرز، سرخدار و افرا میباشد.

ناحيه رويشي زاگرس

برخي منابع قدمت جنگلهاي بلوط زاگرس را ۵۵۰۰ سال ذكر كردهاند. ايجاد و گسترش جنگل در اين ناحيه به خاطر بارندگيهاي ناشي از استقرار سيستم مديترانهاي و درياي سياه بوده كه با در بر گرفتن نزديك به ۹۰/۴۱ درصد معادل ۶۰۰۰۰۰۰ هکتار جنگلهاي كشور از ناحيه سردشت آذربايجانغربي تا فيروزآباد فارس امتداد دارد. يكي از معيارهاي تعيين مرز اين ناحيه گونه گياهي غالب آن، بلوط ايراني است. اما سایر گونههای اصلی این ناحیه رویشی بنه، بادام، کیکم و گلابی وحشی است. دو كاركرد مهم جنگلهای بلوط زاگرس حفاظت آب و خاك هستند كه با توجه به غالب بودن آب و هواي خشك و نيمهخشك در كشور از اهميتی انکارنشدنی برخوردارند؛ آنچنانكه هر نوع سرمايه­گذاری حفاظتی و احيايي را توجيهپذير نشان ميدهد. جنگلهاي زاگرس با توجه به زادآوري محدود و پايين، جزو جنگلهاي حفاظتي و حمايتي قرار ميگیرد.

ناحيه رويشي خليج فارس- عمانی

ناحيه رويشي خليج فارس- عمانی كه حدود ۸۰/۱۴ درصد معادل 2119000 هکتار جنگلهاي كشور را به خود اختصاص داده، بخشي از جنوب غرب و تمام سواحل جنوبي را در بر ميگيرد. به دليل تفاوت اكولوژيكي، رويشهاي اصلي اين ناحيه به دو قلمرو خليج فارس و درياي عمان تقسيم ميشود. در قلمرو خليج فارس كه از قصر شيرين تا حوالي مرز استانهاي بوشهر و هرمزگان امتداد يافته، گونههاي گياهي كنار، كهورك و پده رويشهاي اصلي را تشكيل ميدهند. در قلمرو درياي عمان نيز كه بخشي از استان هرمزگان تا سيستان و بلوچستان (مرز ايران و پاكستان) را در بر ميگيرد، گونههاي كهور ايراني و انواع آكاسيا رويشهاي اصليهستند. چش يا كرت كه از چوب آن در صنعت لنجسازي استفاده ميشود به صورت پراكنده در اين قلمرو رويش دارد. جنگلهاي ماندابي يا مانگروها نيز كه متشكل از دو گونه حرا و چندل است در اين ناحيه گسترش دارند. رويشگاه جنگلهاي مانگرو در فاصله جزر و مد درياها قرار دارد

جنگل، زميني(اعم ازخشكي و آبي) است كه عمدتاً از درخت و درختچه همراه با ساير رستني هاي خشبي و علفي خودرو پوشيده شده باشد مشروط به آن كه مساحت آن كمتر از نيم هكتار و تاج پوشش درختي آن به طور طبيعي كمتر از پنج درصد نباشد. برخی از فوايد درختان عبارتند از: توليد اكسيژن، جذب گرد و غبار، گاز كربنيك و ديگر گازهای شيميايی موجود در هوا، جلوگيری از نفوذ سر و صدا و تشديد آلودگی های صوتی در شهرها.

جنگل هاي ايران كه ۸/۸ درصد مساحت كشور را تشكيل مي دهند، از نظر مديريتي به دو گروه جنگل هاي شمال و جنگل هاي خارج از شمال تقسيم مي شوند. جنگل هاي شمال به تمام ناحيه رويشي هيركاني و خزري اطلاق مي شود؛ و جنگل هاي خارج از شمال نيز در ۴ ناحيه رويشي ديگر قرار دارند.

سطح جنگل هاي ايران                                     واحد: هكتار

نوع جنگل

درصد

درصد

جنگل انبوه

۱۷۸۰۲۹۰

۱۲.۴

جنگل نيمه انبوه

۳۴۶۸۳۱۲

۲۴.۲

جنگل تنك

۸۱۰۰۸۴۲

۵۶.۶

جنگل ماندابي

۲۵۷۶۰

۰.۲

جنگل دست كاشت

۹۴۳۸۵۸

۶.۶

جمع

۱۴۳۱۹۰۶۳

۱۰۰

* تراكم تاج پوشش در جنگل هاي(خارج از شمال) انبوه بيش از ۵۰ درصد، در جنگل هاي نيمه انبوه ۲۵ تا ۵۰ درصد و درجنگل هاي تنك ۵ تا ۲۵ درصد مي‌باشد.

* تراكم تاج پوشش در جنگل هاي(شمال) انبوه بيش از ۷۰ درصد، در جنگل هاي نيمه انبوه ۴۰ تا ۷۰ درصد و درجنگل هاي تنك ۱۰ تا ۴۰ درصد مي‌باشد.

حجم سرپاي جنگل هاي شمال كشور، حدود ۴۰۰ میلیون متر مكعب و جنگل هاي خارج از شمال حدود ۲۰۰ ميليون متر مكعب است. کارشناسان ارزش اقتصادي جنگل هاي كشور را ۳۰۰ هزار ميليارد ريال برآورد کرده اند.

سرانه جنگل در كشور ۱۷/۰ هكتار است در حاليكه سرانه جهاني جنگل ۶۲/۰ هكتار مي باشد. مقايسه اين آمار ضرورت توجه به حفظ، احياء و توسعه جنگل هاي كشور را نشان مي دهد. در همين راستا سازمان جنگل ها، مراتع و آبخيزداري كشور طرح ها و برنامه هاي متعددي را تا كنون اجرا كرده و يا در دست اجرا دارد تا ضمن كاهش فشار و جلوگيري از برداشت بي رويه، اقدام به حفاظت و احياء جنگل ها نمايد.

مراتع ايران

مرتع زميني است با پوشش نباتات طبيعي خودرو كه پوشش گياهي آن غالباً علفي چندساله، بوته اي، بعضاً درختچه اي وبه ندرت داراي درختان پراكنده بوده ودر فصل چرا عرفاً مورد تعليف دام قرار ميگيرد و همچنين داراي كاركردهاي متعددي از قبيل حفظ آب و خاك، ارزشهاي زيستمحيطي و در صورت فراهم بودن شرايط يكي از منابع تأمين غذاي دام اهلي و وحوش ميباشد .

سطح مراتع ايران                                               واحد: هكتار

پراكنش مراتع

جمع

درصد

مراتع متراكم

۷۱۸۱۲۵۰

۸.۵

مراتع نيمه متراكم

۲۱۴۱۹۱۵۱

۲۵.۳

مراتع كم تراكم

۵۶۲۱۴۵۹۰

۶۶.۲

جمع

۸۴۸۱۴۹۹۱

۱۰۰

* تراكم تاج پوشش در مراتع متراكم بيش از ۵۰ درصد، در مراتع نيمه متراكم ۲۵ تا ۵۰ درصد و در مراتع كم تراكم ۵ تا ۲۵ درصد ميباشد.

بيش از ۵۲ درصد از سطح كشور را مراتع تشكيل ميدهند که بیش از ۷۰۰۰ گونه گیاهی در قلمرو آن رشد مییابند. مراتع در حفظ خاك و جلوگيري از فرسايش، تنظيم گردش آب در طبيعت، تأمين علوفه مورد نياز دام، توليد محصولات دارويي و صنعتي، حفظ ذخاير ژنتيك گياهي و جانوري نقش اساسي دارند. در حال حاضر سرانه مرتع در كشور ۳۲/۱ هكتار و سرانه جهاني آن ۸۲/۰ هكتار است. ۲۵ درصد ارزش هر هكتار مرتع مربوط به توليد علوفه و ۷۵ درصد آن مربوط به ارزشهاي زيستمحيطي است. برآورد شده است که حدود ۷/۱۰ میلیون تن علوفه در شرایط بارش نرمال در مراتع کشور تولید شود. همچنین مراتع محل تولید و رشد گیاهان دارویی و صنعتی است که ارزش بازاری آن بیش از ۲ میلیارد دلار در سال است. بنابراين حفظ، احياء، توسعه و بهرهبرداري از مراتع بيش از آنكه از ديدگاه تعليف دام داراي اهميت باشد از نظر زيستمحيطي ارزشمند است.

جمعيت دامي كشور حدود ۱۲۴ ميليون واحد دامي اعلام شده كه حدود ۸۳ ميليون واحد دامي آن وابسته به مرتع هستند. اين در صورتي است كه مراتع موجود كشور تنها ميتواند خوراك ۳۷ ميليون واحد دامي در مدت ۷ ماه يا ۶/۲۴ ميليون واحد دامي در مدت يكسال را تأمين نمايد. مطابق اين آمار در حال حاضر بيش از ۲/۲ برابر ظرفيت مجاز از مراتع كشور بهرهبرداري ميشود و معيشت حدود ۹۱۶ هزار خانوار روستايي و عشايري به بهرهبرداري از مراتع وابسته است. بدين ترتيب افزايش تعداد بهرهبردار و دام سبب شده كه استفاده از مراتع به شكلي غير اصولي افزايش يافته و نظارت و كنترل بهرهبرداري از مرتع را ضروري نمايد. در همين راستا سازمان، برنامهها و طرحهاي متعددي جهت بهبود و اصلاح وضعيت مراتع كشور اجرا كرده است.

بيابان‌هاي ايران

بيابان به مناطق داراي اقاليم فراخشك و خشك كه ميزان متوسط بارندگي ساليانه آن كمتر از ۱/۰ ميليمتر و درصد پوشش گياهي چندساله آن كمتر از ده درصد باشد اطلاق مي شود. ويژگي هاي بيابان عبارتند از:

الف- بارش کم، دامنه نوسان دمای شدید، دمای بالا و تبخیر زیاد. تبخیر تقریباً بیش از دو برابر بارش است و باد عامل اصلی تخریب و فرسایش محسوب می شود.

ب- پوشش گیاهی بسیار فقیر و پراکنده. بیابان ها اغلب بین ۱۵ تا ۳۰ درجه شمالی و جنوبی قرار گرفته اند و به دلیل نزول جریان های هوای خشک از بالای تروپوسفر به پایین، بخار آب در اين مناطق كم شده و هوا بيش از حد خشك می گردد.

ج- خاک های این مناطق دارای مواد آلی کم و اغلب جوان و کم تحول یافته هستند.

 بيابانزايي به فرايند تخريب سرزمين،زوال زيستبوم هاي طبيعي يا كاهش توان توليد زيستي اراضي در مناطق خشك،نيمه خشك و خشك نيمهمرطوب ناشي ازعوامل انساني و محيطي اطلاق ميگردد.

ايران با ۲/۱ درصد خشكي هاي جهان، ۴/۲ درصد پديدههاي بياباني فاقد پوشش و ۰۸/۳ درصد مناطق بياباني جهان را در خود جای داده است. ۶۱ درصد از مساحت کشور در اقليم خشك و فراخشك قرار دارد كه ۱/۳ برابر درصد جهاني (۶/۱۹ درصد) است. اگر چه ۵/۳۲ میلیون هکتار از اراضی کشور در وضعیت بیابانی قرار دارد، اما در تقسیمبندیهای اکوسیستمی، ۷/۴۳ ميليون هكتار آن در زمره اكوسيستم بياباني است. ۲۰ ميليون هكتار از اكوسيستم بيابان تحت تأثير فرسايش بادي است. از این مقدار ۴/۶ ميليون هكتار در محدوده كانونهاي بحراني است كه در ۱۸۲ منطقه، ۹۷ شهرستان و ۱۸ استان كشور پراكنده است. چنین شرایطی باعث شده که بيش از ۲۰ درصد مساحت كشور را اراضی بيابانی تشكيل دهند.

در حال حاضر سرانه بيابان در كشور ۵/۰ هكتار است، در حاليكه سرانه جهاني آن ۲۲/۰ هكتار ميباشد.

سطح اراضي بياباني ايران                              واحد: هكتار

اراضي بياباني

سطح

درصد

كوير

۵۸۳۸۳۷۵

۱۷.۹

تپههاي ماسهاي

۱۷۶۲۱۳۶

۵.۴

پهنههاي ماسهاي

۶۱۵۰۴۲

۱.۹

دقهاي رسي

۴۳۵۸۰۳

۱.۴

اراضي شور و نمكزار

۶۵۵۸۲۸۱

۲۰.۱

اراضي بدون پوشش و بيرون زدگي سنگي

۱۷۳۶۶۸۵۵

۵۳.۳

جمع

۳۲۵۷۶۴۹۲

۱۰۰

در مناطق خشك و فراخشك ايران با توجه به شرايط اقليمي و همچنين عوامل انساني بيابانزا از قبيل افزايش جمعيت، چراي مفرط، برداشت بيرويه از سفرههاي آب زيرزميني، آلودگی آب های زیرزمینی از طریق پساب های صنعتی، شهری و کشاورزی، تغيير كاربري اراضي، برداشت غیر معادن سطحی، مدیریت نامناسب مراتع و مدیریت غیر اصولی اراضی کشاورزی، پديده بيابانزايي رشد فزاينده اي دارد. با توجه به اهميت موضوع، سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري كشور طرح تثبيت شنهاي روان و بيابانزدايي را اجرا ميكند كه حاصل آن حفاظت از شهرها و روستاها، مراكز اقتصادي و توليدي، مراكز نظامي و خطوط مواصلاتي بوده است.

Print Friendly, PDF & Email سيماي منابع طبيعي و آبخیزداری كشور

پیشنهاد مطالعه

استعدادیابی و بهره برداری از اراضی

برابر ابلاغیه شماره ۶۸۸/۰۲۰-۲۱/۱/۱۳۸۵ وزیر محترم جهاد کشاورزی کلیه وظایف و اختیارات واگذاری اراضی ملی …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *